« لِيَكُونَ الرَّسُولُ شَهِيداً عَلَيْكُمْ » « 1 » و خواننده توجه فرمود كه گفتيم شهادت بر اعمال از ناحيه شاهدان اعمال چه معنا دارد . در اين سوگندها جواب حذف شده ، چون با بودن آيه * ( « إِنَّ الَّذِينَ فَتَنُوا الْمُؤْمِنِينَ وَالْمُؤْمِناتِ ) * . . . * ( ذلِكَ الْفَوْزُ الْكَبِيرُ » ) * ، احتياجى به ذكر آن نبود ، و آيه * ( « قُتِلَ أَصْحابُ الأُخْدُودِ . . . » ) * ، هم اشعار به آن داشت ، و خواننده اين آيات مىفهمد كه تقدير كلام چنين است : « به آسمان داراى برجها و به روز موعود و به شاهد و مشهود سوگند كه آزار دهندگان مؤمنين عذابى در جهنم دارند ، و خداوند مؤمنين صالح را اگر خلوص به خرج دهند موفق به صبر مىكند ، و در حفظ ايمانشان از كيد دشمنان ياريشان مىفرمايد ، همانطور كه در داستان اخدود كرد » . * ( « قُتِلَ أَصْحابُ الأُخْدُودِ » ) * در اين آيه به داستان اخدود اشاره مىكند تا زمينه را براى آيات بعدى كه مىفرمايد : * ( « إِنَّ الَّذِينَ فَتَنُوا . . . » ) * فراهم سازد ، و به هيچ وجه جواب قسم نيست . و كلمه « اخدود » به معناى شكاف بزرگ زمين است ، و « اصحاب اخدود » جباران ستمگرى بودند كه زمين را مىشكافتند و آن را پر از آتش نموده ، مؤمنين را به جرم اينكه ايمان دارند در آن مىانداختند ، و تا آخرين نفرشان را مىسوزاندند . پس جمله « قتل . . . » نفرين بر آنان است ، نه اينكه خواسته باشد خبر دهد ، و منظور از « قتل » ، لعنت و طرد از درگاه خداى تعالى است . بعضى « 2 » گفته‌اند : مراد از « اصحاب اخدود » مردان و زنان مؤمنى هستند كه در آن قوم سوخته شدند ، و جمله « قتل » مىخواهد خبر دهد كه اين مردان و زنان به وسيله سوختن در آتش كشته شدند ، نه اينكه بخواهد بر آنان نفرين كند . ليكن اين نظريه ضعيف است ، به دليل اينكه بر حسب ظاهر ضميرهاى * ( « إِذْ هُمْ عَلَيْها » ) * و * ( « هُمْ عَلى ما يَفْعَلُونَ » ) * و * ( « ما نَقَمُوا » ) * به اصحاب اخدود برمىگردد ، و مراد از اين ضمائر و مخصوصا دومى و سومى جباران ستمگرى هستند كه ناقم و شكنجه گر بودند ، نه مؤمنين شكنجه شده . * ( « النَّارِ ذاتِ الْوَقُودِ » ) * كلمه « النار » بدل است از كلمه « اخدود » ، در نتيجه معنا چنين مىشود « قتل

--> ( 1 ) تا رسول شهيد بر شما باشد . سوره حج ، آيه 78 . ( 2 ) مجمع البيان ، ج 10 ، ص 466 .